✧ Հայերեն լեզուն և գրությունը ✧
Հայերեն լեզվի պատմությունն անբաժան է նրա այբուբենի պատմությունից։ Երկար դարեր հայերը նախընտրել են բանավոր ավանդույթը գրավորից՝ գտնելով, որ էականը պետք է մնա սրտում և հիշողության մեջ, այլ ոչ թե կավե սալիկների կամ մագաղաթների վրա [citation:1][citation:7]։
Սակայն V դարի սկզբին ամեն ինչ փոխվում է։ Քրիստոնեական հավատը ամրապնդելու և հայ ժողովրդին Սուրբ Գրքերին ուղղակի հասանելիություն տալու համար վանական Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում է եզակի այբուբեն՝ հարմարեցված հայերեն լեզվի հնչյունական հարստությանը [citation:4][citation:10]։
Մեկ այբուբեն, մեկ ազգ1. Այբուբենից առաջ՝ բանավոր ավանդույթ և օտար գրեր
Խոսքի ժողովուրդ՝ նախքան Գրքի ժողովուրդ դառնալը
Դարեր շարունակ հայերը չեն զգացել սեփական այբուբեն ունենալու անհրաժեշտությունը։ Հասանելի գրերը (սեպագիր, հունարեն, ասորերեն, պարսկերեն) ընկալվում էին որպես օտար տիրապետության գործիքներ՝ օգտագործվող հարկեր հավաքելու կամ անհասկանալի կրոնական տեքստեր փոխանցելու համար [citation:1][citation:10]։
Աղոթքները, առասպելներն ու վեպերը փոխանցվում էին բանավոր՝ սերնդեսերունդ։ Էականը մնում էր հավաքական հիշողության մեջ։
Բանավորության ուժը
Հարևան այբուբեններ, բայց ոչ պիտանի
Ասորերենը, հունարենը կամ պարսկերենը չէին կարողանում հավատարմորեն արձանագրել հայերենի բոլոր հնչյունները։ Հայերեն լեզուն ունի մեծ բաղաձայնական և ձայնավորական հարստություն, որը այդ համակարգերը չէին կարող վերարտադրել [citation:10]։
Նախաայբուբենի փորձ, վերագրվող Դանիել անունով ասորի եպիսկոպոսին, փորձարկվեց, բայց արագ լքվեց. այն չէր ընդգրկում հայերենի բոլոր հնչյունները [citation:20]։
Ուսանելի ձախողում2. Մեսրոպ Մաշտոցը և այբուբենի ծնունդը (405)
Վանական՝ իր ժողովրդի ծառայությանը
Մեսրոպ Մաշտոցը, ծնված IV դարի կեսերին, կրթված գիտնական էր՝ վարժ հունական, պարսկական և ասորական գրերին։ Թագավորական արքունիքում քարտուղարի կարիերայից հետո նա հեռանում է վանական կյանք և նվիրվում առաքելությանը [citation:20]։
Բախվելով քրիստոնյա բնակչության հետ, ովքեր չէին հասկանում ոչ հունարենը, ոչ էլ ասորերենը պատարագների ժամանակ, նա հասկանում է, որ պետք է Աստվածաշունչը թարգմանել հայերեն։ Բայց դրա համար նախ անհրաժեշտ է այբուբեն։
Հոգևոր առաքելություն
36 տառ՝ հայերենի բոլոր հնչյունների համար
405 թվականին, տարիների հետազոտություններից և փորձարկումներից հետո, Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում է 36 տառից բաղկացած այբուբեն, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է առանձին հնչյունի։ Գրությունը գնում է ձախից աջ, ինչպես հունարենը, և յուրաքանչյուր տառ ունի նաև թվային արժեք [citation:2][citation:4]։
Ըստ նրա աշակերտ Կորյունի՝ այս ստեղծագործությունը ընկալվեց որպես իսկական աստվածահայտնություն՝ համեմատելի Սինա լեռան վրա Օրենքի տրման հետ [citation:1][citation:7]։
36 հիմնարար տառ, այսօր՝ 38
Աստվածաշունչը՝ առաջին մեծ գործը հայերենով
Այբուբենի ստեղծումից հետո առաջնահերթությունը Սուրբ Գրքերի թարգմանությունն է։ Մաշտոցը և նրա աշակերտները, պատրիարք Սահակի հետ միասին, ձեռնամուխ են լինում տիտանական աշխատանքի։ Հայերեն Աստվածաշնչի թարգմանությունը, ավարտված V դարում, համարվում է քրիստոնեական հնության ամենաճշգրիտ և ամենագեղեցիկ թարգմանություններից մեկը [citation:2]։
Հայերենը դառնում է առաջնակարգ պատարագային և գրական լեզու՝ ժամանակի մեծ մշակութային լեզուների մակարդակին։
Գրքի ժողովուրդը3. Հայկական գրության մեծ ձևերը
Երկաթագիր՝ «երկաթե տառեր»
Երկաթագիրը («երկաթե գրություն») հայկական գրության ամենահին ձևն է։ Օգտագործվել է V-ից XIII դարերում, բնութագրվում է ուղիղ, հուշարձանային տառերով, իդեալական քարե արձանագրությունների և հանդիսավոր ձեռագրերի համար [citation:11]։
Այս գրությամբ են ընդօրինակվել պահպանված ամենահին հայկական Ավետարանները։
Ծագումների գրությունը
Բոլորգիր՝ ընդօրինակողների գրությունը
X դարում ի հայտ եկած և XIII դարից սկսած տարածված բոլորգիրը («կլոր գրություն») ավելի արագ և խիտ շեղագիր է։ Այս ձևով են ընդօրինակվել հայկական պատկերազարդ ձեռագրերի մեծ մասը [citation:11]։
Ընդօրինակողները, հաճախ վանականներ, աշխատում էին դժվար պայմաններում, երբեմն ճանապարհորդելիս, գիտելիքը պահպանելու և փոխանցելու համար։
Ձեռագրերի գրությունը
Նոտրգիր և շղագիր
XIII դարում նոտարների և գրասենյակային գրիչների կողմից ստեղծված նոտրգիրը արագ փոքրատառ գրություն է, օգտագործվող վարչական և առևտրային փաստաթղթերի համար։ Այն հատկապես կիրառվել է սփյուռքի հայ վաճառականական գաղութներում [citation:11]։
Ի վերջո, շղագիրը («թեք գրություն») այսօր հայերեն ձեռագրության ամենատարածված ձևն է։
Գրություն աշխարհի համար4. Բացառիկ ձեռագրական ժառանգություն
Իր այբուբենի շնորհիվ Հայաստանը ստեղծել է հսկայական քանակությամբ ձեռագրեր, որոնցից շատերը այսօր պահվում են Երևանի Մատենադարանում և աշխարհի խոշոր գրադարաններում։
Հայկական ձեռագրերն առանձնանում են իրենց մանրանկարներով և եզակի առանձնահատկությամբ՝ հիշատակարաններով։ Այս գրառումները, որ թողել են ընդօրինակողները գրքերի վերջում, պարունակում են թանկարժեք տեղեկություններ առօրյա կյանքի, պատմական իրադարձությունների, ճանապարհորդությունների և գրիչների աշխատանքային պայմանների մասին։ Ենթադրվում է, որ հայկական ձեռագրերի 80%-ը պարունակում է նման հիշատակարաններ [citation:17]։
Հայ գրքի արվեստը5. Հայերեն լեզուն այսօր
Երկու գրական բարբառ
Դասական հայերենը (գրաբարը) մնում է Եկեղեցու և հին տեքստերի լեզուն։ Բայց խոսակցական լեզուն զարգացել է՝ ծնելով երկու մեծ ժամանակակից համակարգեր՝ արևելյան հայերեն, խոսվող Հայաստանում և Իրանում, և արևմտյան հայերեն, օգտագործվող Օսմանյան կայսրությունից սերած սփյուռքի կողմից։
Երկու բարբառներն էլ կիսում են նույն այբուբենը, բայց տարբերվում են արտասանությամբ և որոշ քերականական ձևերով։
Կենդանի լեզու
Ազգային խորհրդանիշ
Հայոց այբուբենը շատ ավելին է, քան հաղորդակցության գործիք. այն դարձել է ազգային ինքնության խորհրդանիշ։ 36 բնօրինակ տառերի հուշարձանը կանգնեցված է Արտաշավանում, Երևանից ոչ հեռու, Արագածի արևմտյան լանջին՝ նշելով այն, ինչ համարվում է հայ մշակութային գոյատևման հիմնադիր իրադարձությունը [citation:4]։
Ամեն տարի Հայ Եկեղեցին տոնում է Սուրբ Թարգմանչաց՝ Մաշտոցի, Սահակի և նրանց աշակերտների հիշատակը՝ ի հիշատակ այս քաղաքակրթական գործի [citation:1]։
Կենդանի ժառանգությունՀայկական գրության ժամանակագրություն
Բանավորությունից՝ այբուբեն, ձեռագրերից՝ տպագրություն
| Թվական | Իրադարձություն |
|---|---|
| 301 | Հայաստանը դառնում է առաջին պաշտոնապես քրիստոնյա ազգը |
| IV դ. | «Դանիելյան» այբուբենի ձախողված փորձ |
| 405 | Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում է հայոց այբուբենը (36 տառ) |
| V դ. | Աստվածաշնչի թարգմանությունը հայերեն. հայ գրականության ոսկեդար |
| V-XIII դդ. | Երկաթագրի (հուշարձանային գրություն) կիրառում |
| XIII դ. | Բոլորգիրի և նոտրգիրի զարգացում |
| XII դ. | Երկու տառի ավելացում (օ և ֆ)՝ այբուբենը հասցնելով 38 նշանի |
| 1511 | Առաջին հայերեն տպագիր գիրքը՝ Վենետիկում |
| XIX-XX դդ. | Ժամանակակից հայերենի զարգացում (արևելյան և արևմտյան) |
Ավելին իմանալու համար
- Բացահայտեք, թե ինչպես հայերը կապեր հյուսեցին միջնադարյան Արևմուտքի հետ. Երուսաղեմի հայ թագուհիները →
Աղբյուրներ և հղումներ
- Ժան-Պիեռ Մաե — Հայոց այբուբենը պատմության և հիշողության մեջ, Les Belles Lettres, 2018. Bpi գրառում
- Ժան-Պիեռ Մաե — «Մեսրոպ Մաշտոց, վանականը, ով հնարեց հայոց այբուբենը», Institut de France-ի փոդքասթ, 2025. Լսել
- Ռուսական մեծ հանրագիտարան — «Армянское письмо» (Հայկական գրություն) հոդված. Դիտել
Ինչ գիտենք
- Հայոց այբուբենը ստեղծվել է 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից
- Սկզբում ունեցել է 36 տառ, XII դարից հետո՝ 38
- Յուրաքանչյուր տառ համապատասխանում է հնչյունի և ունի թվային արժեք
- Աստվածաշնչի թարգմանությունը եղել է առաջին մեծ գործը հայերենով
- Երկաթագիրը հայկական գրության ամենահին ձևն է
- Ձեռագրերի հիշատակարանները եզակի պատմական աղբյուր են
Ինչ դեռ չգիտենք
- Մաշտոցի օգտագործած գրաֆիկական մոդելների ստույգ ծագումը
- «Դանիելյան» այբուբենի տառերի ճշգրիտ թիվը
- Ասորական, հունական և պարսկական ազդեցության մասնաբաժինը տառերի ձևերի մեջ
- Ճամփորդող գրիչների առօրյա կյանքի մանրամասները
- XIII դարից առաջ ձեռագրական արտադրության ճշգրիտ ծավալը
Այբուբեն, որը փրկեց ժողովրդին
«Հայոց այբուբենի հնարումը պատմական իրադարձությունն է, որն ամենաշատն է դրոշմել հայ ժողովրդի ճակատագիրը և որոշել նրա գոյատևումը՝ չնայած նրա վրա թափված բազմաթիվ աղետներին»։
Պատկերասրահ
Տառեր, ձեռագրեր և հուշարձաններ